คำศัพท์ในภาษาถิ่นอีสาน
หมวดธรรมชาติ
1.1 เวลา | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
กลางวัน | กางเวน | สัปดาห์ | สัปดาห์ |
กลางคืน | กางคืน | ชั่วโมง | ซัวโมง |
เช้า | เซ้า | นาที | นาที |
สาย | สวย | วินาที | วินาที |
บ่าย | บ่าย | อดีต | แต่ค้าวก่อน |
เย็น | แลง | ปัจจุบัน | เดียวนี่ |
ค่ำ | คำ | อนาคต | คาวหน้า |
มืด | คำ | วันนี้ | มื่อนี่ |
ดึก | เดิก | พรุ่งนี้ | มื่ออื่น |
สว่าง | แจ้ง | มะรืนนี้ | มื่อฮือ |
หัวค่ำ | หัวคำ | เดี๋ยวนี้ | โดนี่ |
เช้ามืด | พอคุมพู่ | ข้างขึ้น | เดือนหงาย |
เที่ยงตรง | เทียง | ข้างแรม | เดือนดั๋บ |
เที่ยงคืน | กางเดิก | วันจันทร์ | วันจันทร์ |
พลบค่ำ | ญามมือแลง | วันอังคาร | วันอังคาร |
ฤดูฝน | ญามฝน | วันพุธ | วันพุธ |
ฤดูหนาว | ญามหนาว | วันพฤหัสบดี | วันพฤหัสบดี |
ฤดูร้อน | ญามฮ่อน | วันศุกร์ | วันศุกร์ |
วันอาทิตย์ | วันอาทิตย์ | วันเสาร์ | วันเสาร์ |
1.2 ปรากฏการณ์ธรรมชาติ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ฝนตก | ฝนตก | เมฆ | ขี่ฝ่า |
ฟ้าร้อง | ฟ่าฮ่อง | ดาวตก | ดาวตก |
ฟ้าผ่า | ฟ่าผ่า | ผีพุ่งใต้ | ดาวตก |
ฟ้าแลบ | ฟ่าแลบ | พายุ | ล้ม |
น้ำท่วม | น่ำท่วม | แผ่นดินไหว | แผ่นดินไหว |
รุ้งกินน้ำ | ฮุ่งกินน่ำ | ภูเขาไฟระเบิด | ภูเขาไฟละเบิด |
ลูกเห็บตก | บักเห็บตก | ไฟไหม้ | ไฟไหม่ |
สุริยุปราคา | กบกินตะเวน | ฝนดาวตก | ฝนดาวตก |
จันทรุปราคา | กบกินเดียน | ||
หมอก | หมอก | ||
1.3 ทิศทาง | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
เหนือ | เหนีย | ขวา | ขัว |
ใต้ | ใต้ | หน้า | หน่า |
ตะวันออก | ตาเวนออก | หลัง | หลัง |
ตะวันตก | ตาเวนตก | เฉียง | เสียง |
ซ้าย | ซ่าย | เยื้อง | ญับ |
1.4 ภูมิประเทศ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
แม่น้ำ | แมน่ำ | น้ำตก | น่ำตก |
ลำคลอง | คอง | ดอน | ดอน |
ห้วย | ห่วย | ที่ราบ | ที่ลาบ |
หนอง | หนอง | ตีนเขา | ตีนภู |
บึง | บึง | ถ้ำ | ถ่ำ |
ลำธาร | ห่วยน่อย | หน้าผา | หน่าผา |
ทะเล | ทะเล | ภูเขาไฟ | ภูเขาไฟ |
ทะเลทราย | ทะเลทราย | ป่าโปร่ง | ป่า |
ทะเลสาบ | ทะเลสาบ | ป่าทึบ | ป่า |
เกาะ | เกาะ | ป่าชายเลน | ป่าซ่ายเลน |
แก่ง | แก่ง | ป่าดงดิบ | ป่า |
ชายหาด | ซายหาด | ป่าสน | ป่า |
เหว | เหว | ||
1.5 ดวงดาวและดาวเคราะห์ต่างๆ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
พระอาทิตย์ | ตาเวน | ดาวลูกไก่ | ดาวลูกไก่ |
พระจันทร์ | เดียน , อีเกิ้ง | ดาวพุธ | ดาว |
ดาวประจำเมือง | ดาว | ดาวศุกร์ | ดาว |
ดาวประกายพรึก | ดาว | ดาวเสาร์ | ดาว |
ดาวฤกษ์ | ดาว | ดาวพฤหัส | ดาว |
ดาวหาง | ดาว | ดาวอังคาร | ดาว |
อุกกาบาต | ดาว | โลก | ดาว |
1.6 แร่ธาตุต่างๆ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
โลหะ | เหล็ก | นาก | นาก |
ดีบุก | ดีบุก | ไพลิน | ไพลิน |
เหล็ก | เหล็ก | แก้ว | แก้ว |
เพชร | เพด | ถ่านหิน | ถ่าน |
นิล | นิล | น้ำมัน | น่ำมั้น |
พลอย | พอย | หินอ่อน | หิน |
หยก | หยก | หินแกรนิต | หิน |
เงิน | เงิน | หินอัคนี | หิน |
ทับทิม | ทับทิม | ดินประสิว | หมื่อ |
ทองคำ | ทองคำ | ก๊าซ | แก๊ซ |
2.1 สัตว์บก | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
หมู | หมู | กระรอก | กะลอก |
หมา | หมา | กระแต | กะแต |
ควาย | ควย | กระต่าย | กะต่าย |
วัว | งัว | พังพอน | จอนฟอน |
แพะ | แพะ | ชะมด | ซะมด |
แกะ | แกะ | สมเสร็จ | สมเสร็จ |
แมว | แมว | เสือ | เสีย |
ม้า | ม่า | สิงโต | สิงโต |
หนู | หนู | เก้ง | เก้ง |
ลิง | ลิง | เนื้อทราย | เนี่ยซาย |
ค่าง | ค่าง | กวาง | กวง |
บ่าง | บ่าง | ตัวตุ่น | ตุ่น |
ชะนี | ซะนี | เม่น | เม่น |
กระทิง | กะทิง | หมี | หมี |
แรด | แลด | เลียงผา | เลียงผา |
ช้าง | ซ่าง | กระจง | กะจง |
กระซู่ | กะซู่ | กิ้งก่า | กะปอม |
กูปรี | ควยป่า | จิ้งเหลน | ขี่โก๋ |
ล่อ | ล่อ | จิ้งจก | ขี่เกี้ยม |
ลา | ลา | งูเห่า | งูเห่า |
งูเขียว | งูเขียว | งูจงอาง | งูจงอาง |
2.2 สัตว์น้ำ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ปลาช่อน | ปาคอ | หอยแมลงภู่ | หอยแมงภู่ |
ปลาดุก | ปาดุก | กุ้งฝอย | กุ้งน้อย |
ปลาหมอ | ปาเข็ง ( ปลาหมอ ) | ปูนา | ปูนา |
หอยโข่ง | หอยโข่ง | ปลาไหล | เอี๊ยน |
ลูกอ๊อด | ฮวก | ปลาทอง | ปาทอง |
ปลิง | ปิง | ปลาหมึก | ปาหมึก |
ปลาตะเพียน | ปาตะเพียน | หอยเชอรี่ | หอยเซอลี่ |
ปลากัด | ปากัด | กุ้งกุลาดำ | กุ้งกุลาดำ |
ปลาปักเป้า | ปากะเป้า | ปลากระดี่ | ปาเข็ง ( ปลากระดี่ ) |
หอยแครง | หอยแคง | ปลาหางนกยูง | ปาหางนกญูง |
ลูกน้ำ | แมงง่องแง่ง | ปลาสวาย | ปาสวาย |
ปูแสม | ปูแสม | หอยกาบ | หอยเล็บม่า |
ปลาบึก | ปาบึก | กุ้งก้ามกราม | กุ้งก้าม |
ปลานิล | ปานิล | ปลาหลด | ปาหลด |
2.3 สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
จระเข้ | แข่ | ปาด | เขียดขาญ่าง |
เต่า | เต่า | แย้ | แญ้ |
อึ่งอ่าง | อึ่ง | ตะพาบ | ตะพาบ |
เขียด | เขียด | ||
2.4 สัตว์ปีก | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
นกแก้ว | นกแก้ว | นกขมิ้น | นกขมิ้น |
นกเอี้ยง | นกเอี้ยง | นกเค้าแมว | นกเค่า |
นกขุนทอง | นกขุนทอง | นกกระปูด | นกกะปูด |
นกกระจอก | นกกะจอก | นกพิราบ | นกพิลาบ |
นกกระจิบ | นกจิบ | นกทึดทือ | นกถืดทื้อ |
นกดุเหว่า | นกกาเหว่า | เหยี่ยว | แหลว |
นกเขา | นกเขา | แร้ง | แฮ่ง |
นกหัวขวาน | นกไซ่ | ไก่ | ไก่ |
นกกระจาบ | นกจาบ | เป็ด | เป็ด |
นกกระเต็น | นกเต็น | ห่าน | ห่าน |
นกกระทุง | นกกะทุง | หงส์ | หง |
นกกระยาง | นกญาง | ค้างคาว | เจีย |
นกกระสา | นกกะสา | ||
2.5 แมลง | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
แมลงวัน | แมงวัน | ปลวก | ปวก |
แมลงหวี่ | แมงมี่ | ลิ้น | ลิ่น |
แมลงทับ | แมงคับ | ไร | ไฮ |
แมลงสาบ | แมงสาบ | มดแดง | มด |
แมลงปอ | แมงบี้ | มดดำ | มด |
แมลงตับเต่า | แมงตั๊บเต่า | มดคันไฟ | มด |
แมงกระชอน | แมงกะซอน | มดตะนอย | มด |
แมงเม่า | แมงเม่า | เห็บ | บักเห็บ |
ยุงลาย | ญูงน่ำ | หมัด | หมัด |
หิ่งห้อย | แมงหิงห่อย | เพลี้ย | เพี่ย |
ผีเสื้อ | แมงขี้ใหญ่ | แมงมุม | แมงมุม |
ต่อ | ต่อ | บึ้ง | บึ้ง |
แตน | แตน | จิ้งหรีด | จี่หลีด |
ผึ้ง | เผิ่ง | แมงป่อง | แมงเงา |
ไส้เดือน | ขี่ไก่เดียน | บุ้ง | แมงงวด |
กิ้งกือ | ขี่ไก่กือ | ตะขาบ | ขี่เข็บ |
พยาธิ | ขี่กะตืด | ทาก | ทาก |
หนอน | หนอน | ||
2.6 ที่อยู่อาศัยของสัตว์ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
รัง | ฮัง | รู | ฮู |
คอก | คอก | กรง | กง |
โพรง | โผ่ง | เล้า | เล่า |
ปลัก | บวก | เลน | ขี่ตม |
หวอด | ฝอด | ปะการัง | ปะกาฮัง |
2.7 อวัยวะของสัตว์ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ครีบ | คีบ | เหงือก | เหงียก |
เกล็ด | เก็ด | งา | ง้า |
กึ๋น | ไต | งวง | ง้วง |
จะงอย | จะง้อย | เล็บ | เล็บ |
หนวด | หนวด | เขี้ยว | แข่ว |
โหนก | โหนก | หาง | หาง |
เขา | เขา | หนอก | โหนก |
ก้าง | ก้าง | นอ | หน่อ |
พังผืด | ผืด | ปีก | ปีก |
กีบ | กีบ | เปลือก | เปียก |
2.8 เครื่องมือจับสัตว์ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
กับดัก | ฮาง | ข้อง | ข่อง |
บ่วง | บ่วง | เบ็ด | เบ็ด |
ฉมวก | สมวก | ตะขอ | ง่าว |
ตาข่าย | ต่าข่าย | สุ่ม | สุ่ม |
หอก | หลาว | ยอ | ญอ |
แห | แห | โซ่ | โส่ |
สวิง | หวิง | เชือก | เซียก |
ไซ | ไซ้ | อวน | อวน |
3.1 ไม้ยืนต้น | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
มะม่วง | บักมวง | โพธิ์ | โพธิ์ |
ขนุน | บักมี้ | เต็งรัง | ต้นจิก |
คูณ | ต้นคูณ | ประดู่ | ต้นปะดู่ |
โมก | ต้นโมก | มะขาม | ต้นบักขาม |
ทองหลาง | ต้นทองหลาง | ข่อย | ข่อย |
สน | ต้นสน | ลำดวน | ลำดวน |
ตะเคียน | ต้นตะเคี่ยน | สะแก | ต้นแก |
สัก | ต้นสัก | มะพร้าว | บักพ้าว |
ก้ามปู | ต้นสำสา | พะยูง | ต้นญูง |
จามจุรี | ต้นจาน | มะค่า | ต้นบักแต้ |
หูกวาง | หูกวง | ตะโก | ต้นบักโก |
ลั่นทม | จำปาขาว | ต้นยมหอม | ต้นหมากญมหอม |
สะเดา | ต้นกะเดา | ไทร | ไทร |
ตะแบก | ต้นเปีย | ||
3.2 ไม้พุ่มเตี้ยและดอกไม้ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
กุหลาบ | กุหลาบ | พุด | พุด |
จำปี | จำปี | กระดังงา | กะดังงา |
จำปา | จำปา | พะยอม | กะญอม |
แก้ว | ต้นดอกแก้ว | พลับพลึง | พั่บพึง |
เข็ม | ต้นเข็ม | แพงพวย | แพงพวย |
ดาวเรือง | ดาวเลียง | บานชื่น | บานซื่น |
พิกุล | พิกุล | มะลิ | มะลิ |
บานไม่รู้โรย | ดอกสามปีบ่อเหี่ยว | โป๊ยเซียน | โป้ยเซียน |
รัก | ดอกฮัก | อัญชัน | อัญชัน |
ลำเจียก | ลำเจียก | บัว | บัว |
เฟื่องฟ้า | เฟื่องฟ้า | กล้วยไม้ | ก้วยไม่ |
บานเย็น | บานเญ็น | ใบเงิน | ต้นเงิน |
ทานตะวัน | ดอกกินตะเวน | ใบทอง | ต้นทอง |
ซ่อนกลิ่น | ดอกซ่อน | วาสนา | วาสนา |
ปาล์ม | ปาม | กระถิน | กะเสด |
3.3 ผลไม้ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
มะขาม | บักญม | ส้มโอ | บักส้มโอ |
มะปราง | บักปาง | ขนุน | บักมี้ |
มะละกอ | บักหุ่ง | กล้วยหอม | ก้วยหอม |
มะไฟ | บักพ้าว | กล้วยน้ำว้า | ก้วยทะนีอ่อง |
มะเฟือง | บักไฟ | กล้วยไข่ | ก้วยไข่ |
มะม่วง | บักเฟียง | องุ่น | บักองุ่น |
มะกอก | บักมวง | ลิ้นจี่ | บักลินจี่ |
มะขาม | บักกอก | ลางสาด | บักลางสาด |
ถั่วลิสง | บักขาม | ลองกอง | บักลองกอง |
แตงโม | บักแตงโม | ละมุด | บักล่ะมุด |
ชมพู่ | บักชมพู | กระท้อน | บักกะท้อน |
สับปะรด | บักนัด | ทุเรียน | บักทุเลียน |
ฝรั่ง | บักสีดา | ระกำ | บักละก่ำ |
มังคุด | บักมังคุด | ลำไย | บักลำไย |
ส้ม | บักส้ม | น้อยหน่า | บักเขียบ |
สาลี่ | บักสาลี่ | ||
3.4 ผัก | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ฟักทอง | บักอึ๋ | มะเขือยาว | บักเขียหำม่า |
กะหล่ำปลี | กะหล่ำ | กะเพรา | ผักอีตู่ไทย |
ผักกาดขาว | ผักกาดขาว | หัวไชเท้า | หัวไซเท่า |
คะน้า | คะน่า | ขิง | ขิง |
ผักบุ้ง | ผักบุ้ง | ข่า | ข่า |
ชะอม | ผักขา | ตะไคร้ | หัวสีไค |
หน่อไม้ | หน่อไม่ | ผักขม | ผักไส่ |
มะระ | หมากผักไส่ | กระเทียม | กะเทียม |
บวบ | บักบวบ | ผักแว่น | ผักแวน |
ถั่วฝักยาว | บักถั่ว | หอมใหญ่ | หอมหัวใหญ่ |
แมงลัก | ผักอีตู่ | หอมแดง | หอมแด๋ง |
มะเขือเทศ | บักเขียเคีย | สะระแหน่ | สะละแหน่ |
มะเขือเปราะ | บักเขียผ่อย | ตำลึง | ผักต๋ำนิน |
มะเขือพวง | บักแค่ง | ชะพลู | ใบผักอีเลิศ |
กวางตุ้ง | ผักกวงตุ้ง | ผักชี | ผักซี |
3.5 พืชทางการเกษตรอื่นๆ | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ข้าวโพด | เข่าโคด | ถั่วเหลือง | ถั่วเหลียง |
เผือก | เผียก | ถั่วดำ | ถั่วด๋ำ |
มันเทศ | มันแก่ว | ถั่วแดง | ถั่วแด๋ง |
มันสำปะหลัง | มันสำปะหลัง | ถั่วลิสง | ถั่วดิน |
งา | ง่า | ฝ้าย | ฝ่าย |
ถั่วเขียว | ถั่วเขียว | ไหม | ไหม |
นุ่น | นุ่น | อ้อย | อ้อย |
ปอ | ป๋อ | ||
3.6 ส่วนต่างๆของพืช | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
ราก | ฮาก | จาว | จ๋าว |
ใบ | ใบ๋ | ตา | ต๋า |
ใบเลี้ยง | ใบ๋น่อย | กาบ | กาบ |
ลำต้น | ต้น | ช่อ | ซอม |
กิ่ง | หง่า | ผล | หมาก |
ก้าน | ก้าน | ปลี | ดอกก้วย |
ดอก | ดอก | เม็ด | ใน |
แก่น | แก่น | ปล้อง | ป้อง |
หนาม | หนาม | หัว | หัว |
เปลือก | เปียก | ฝัก | ฝั๋ก |
หยวก | หยวก | เครือ | เคีย |
หวี | หวี | ตอ | ต๋อ |
ยอด | ยอด | ใบตอง | ใบ่ต่อง |
ต้นกล้า | ก้า | ใบไม้ | ใบ่ไม่ |
กลีบ | กีบ | แขนง | แหนง |
3.7 เครื่องมือทางการเกษตร | |||
ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน | ภาษาไทยมาตรฐาน | ภาษาไทยถิ่นอีสาน |
จอบ | บักจ๋ก | งอบ | หมวก |
เสียม | เสียม | เครื่องตัดหญ้า | เคี่ยงตั๊ดหญ่า |
คราด | ขาด | กรรไกรตัดหญ้า | มีดตั๊ดหญ่า |
พลั่ว | พั่ว | กรรไกรตัดกิ่ง | มีดตั๊ดกิ่งไม่ |
บุ้งกี๋ | บุ้งกี๋ | ครกกระเดื่อง | ขกต่ำเข่า |
รถไถ | ลดไถ | พร้า | มีดอีโต้ |
เคียว | เกียว | ขวาน | ขวน |
ตะกร้อ | ตะก้อ | ||
edit @ 2007/02/08 09:18:15
